Bartłomiej Nowodworski (1552-1625)
Nieustraszony rycerz, dobry i szlachetny Polak,
obrońca chrześcijaństwa i Rzeczypospolitej
Bartłomiej Nowodworski urodził się prawdopodobnie w roku 1552. Początkowo uczył się w Tucholi w miejscowej szkole parafialnej, następnie w Chełmnie. Wcześnie stracił rodziców.
Ten bohater, rycerz, kawaler maltański, a przede wszystkim człowiek mający bardzo barwne i ciekawe życie, pierwsze doświadczenia wojskowe zdobywał walcząc z Tatarami na Ukrainie, w chorągwi Michała Zasławskiego. Po jego śmierci Nowodworski udał się do Siedmiogrodu pod sztandary Stefana Batorego i po jego wyborze na króla polskiego wrócił z nim do kraju. Zjednał sobie przychylność władcy, z którym wziął udział w wyprawie moskiewskiej. W 1582 roku jako goniec królewski jeździł do Konstantynopola z instrukcjami dla przebywającego tam posła Hieronima Filipowskiego. Nie zdołał jednak zrobić kariery na
dworze Stefana Batorego, gdyż w pojedynku uśmiercił dworzanina królewskiego – Biedrzyckiego. Sytuacja ta zmusiła Nowodworskiego do opuszczenia kraju i wyjazdu do Francji. Podczas pobytu w tym kraju, trwającego siedemnaście lat, brał udział w walkach z hugenotami. Również tam zrozumiał znaczenie wykształcenia i kształtowanego w oparciu o nie poczucie odpowiedzialności za kraj. Zdobywał doświadczenie wojskowe, głównie w zakresie nowych technik oblężniczych.
Kolejnym etapem w życiu Nowodworskiego, po zakończeniu wojen religijnych we Francji, była walka w szeregach kawalerów maltańskich przeciw Turkom i piratom berberyjskim. Walczył pod Lepanto. Na Maltę udał się z listami polecającymi od króla Henryka IV. Jego atutem była znajomość świata muzułmańskiego, którą zyskał w czasie pobytu w Siedmiogrodzie i w Konstantynopolu. Kawalerem maltańskim został w 1605 roku. Zbiegło się to w czasie z amnestią od króla Zygmunta III, co dawało mu możliwość powrotu do kraju. Wstawił się za nim poznany na Malcie rycerz maltański Piotr Kochanowski (bratanek poety Jana). Do kraju wrócił w roku 1607, zaś po przyjęciu na dwór królewski otrzymał stanowisko kapitana przybocznej gwardii Zygmunta III Wazy, tzw. harcerzy.
Swoje wcześniejsze doświadczenia mógł wykorzystać w czasie wojny polskomoskiewskiej, która wybuchła w 1609 roku. Zasłynął w czasie wyprawy smoleńskiej w tym samym roku, w akcji niszczenia bramy miasta petardami prochowymi. Nie udało się jednak wówczas zdobyć miasta. W czasie kolejnego oblężenia przygotowywał się do podłożenia miny w otworze miejskiego kanału przy baszcie Kryłoszewskiej w pobliżu Dniepru; ostatecznie uzyskał od króla pozwolenie na przeprowadzenie tej akcji. Eksplozja z 13 czerwca 1611 roku spowodowała wyrwę w murze, przez którą gwardia królewska pod dowództwem Nowodworskiego dostała się do miasta.
Zdobycie Smoleńska nie było ostatnią wyprawą wojenną, w której uczestniczył Nowodworski. W 1612 roku brał udział w odsieczy skierowanej na ratunek Polakom oblężonym w Moskwie. Chciał po kapitulacji kontynuować odsiecz. Przystąpił również do kolejnej wyprawy na wschód – wyprawy królewicza Władysława w 1617 roku, podczas której został ranny w ramię.
W czasie pobytu we Francji nabył obycia towarzyskiego, potrafił pięknie przemawiać. Przyjaźnił się z poetą Danielem Naborowskim, z którym prowadził korespondencję. Zależało mu, aby kształcić za granicą w sztuce wojennej młodzież szlachecką, która później mogłaby stanowić kadrę dowódczą wojsk polskich.
4 marca 1617 roku założył fundację, która zapewniała uposażenie dla trzech profesorów Kolegium Nowodworskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie oraz stypendia dla czterech studentów z powiatu tucholskiego – trzech szlachciców i jednego nieherbowego. Wybierał ich i polecał proboszcz tucholski – za czasów Nowodworskiego był nim Jan Doręgowski – zaś kandydaci „musieli być wiernymi synami Kościoła Katolickiego”. W razie braku tucholan mogli korzystać z tego przywileju inni studenci, jednak zobowiązani byli zrezygnować, gdy pojawili się kandydaci z Tucholi.
Chciał także wskrzesić zwyczaj śpiewania Bogurodzicy przed bitwą. Łożył na druk dzieł naukowych, na szkołę w Tucholi i na szkołę świętej Anny w Krakowie, później noszącą jego imię. Fundator zastrzegł, żeby uniwersytet krakowski wysyłał do Tucholi jako nauczycieli magistrów sztuk wyzwolonych i doktorów filozofii. Założenie szkoły parafialno-farnej ustalone było z proboszczem tucholskim. Uczniowie mieli co niedzielę po sumie śpiewać Bogurodzicę, a szkoła miała co najmniej dwa razy w roku organizować przedstawienia. Szkoła parafialna w Tucholi istniała do pierwszej ćwierci XVIII wieku, kiedy to dom szkolny popadł
w ruinę. W 1767 roku nie było już żadnego śladu szkoły.
Bartłomiej Nowodworski zmarł w 1625 roku, pochowany został w kościele Świętego Jana w Warszawie.
Różne były koleje życia Bartłomieja Nowodworskiego, naszego patrona. Awanturnicza natura ustąpiła z czasem miejsca postawie rycerskiego obrońcy chrześcijaństwa i dojrzałej mądrości mecenasa nauki. W jego osobie znajdujemy połączenie szlachetności, religijności i przywiązania do dawnych zwyczajów.
W dowód pamięci
Nauczyciele i Uczniowie
Liceum Ogólnokształcącego w Tucholi